Kabinet-Gerbrandy I en II (1940-1945)

Deze kabinetten staan ook bekend als de 'Londense kabinetten', omdat de regering daar in verband met de Duitse bezetting van Nederland verbleef. Gerbrandy is als minister-president een onvermoeibaar strijder voor de Nederlandse zaak. Via radiotoespraken inspireert hij, net als koningin Wilhelmina, het Nederlandse verzet. Er vinden diverse ministerswisselingen plaats, waarbij ook de verhouding tussen ministers en de koningin een belangrijke rol speelt.

Het kabinet zet de voorbereiding voor het herstel van Nederland na de oorlog voort. Op 7 december 1942 wordt aan Japan de oorlog verklaard.

Het kabinet houdt zich naast de strijd tegen Duitsland en Japan vooral bezig met het voorbereiden van het naoorlogse bestuur. Zo worden plannen gemaakt voor de berechting van 'foute' Nederlanders, de terugkeer van het binnenlands bestuur en het herstel van de economie. Ook over de verhouding met de overzeese gebiedsdelen wordt nagedacht.

Een door minister Burger (SDAP) gehouden radiorede leidt op 27 januari 1945 op aandrang van Gerbrandy tot Burgers ontslagaanvrage. Burger vond dat er onderscheid moest worden gemaakt tussen 'foute' Nederlanders en Nederlanders die fouten hadden gemaakt. De handelwijze van de premier - die zijn collega's niet had geïnformeerd - wordt afgekeurd door de andere sociaal-democratische ministers. Ook zij dienen hun ontslag in, en dat leidt tot de val van het kabinet.

Bijzonderheden

Een conflict tussen de koningin en minister Dijxhoorn over diens beleid, met name ten aanzien van het Bureau Bijzondere aangelegenheden, leidt tot zijn ontslag. De overige ministers stellen daarop hun portefeuilles ter beschikking. Na het aftreden van minister Dijxhoorn vindt een reconstructie van het kabinet plaats. We spreken daarna van het tweede kabinet-Gerbrandy.

In juli 1942 wordt overgegaan tot erkenning van de Sovjet-Unie; in juli 1943 wordt besloten het in 1926 opgeheven gezantschap bij het Vaticaan te herstellen.

Op 7 december 1942 kondigt koningin Wilhelmina in een radiorede aan dat na de oorlog de verhoudingen tussen Nederland en Nederlands-Indië zullen worden gewijzigd.

Samenstelling kabinet-Gerbrandy I

Algemene Zaken
minister a.i.: H. van Boeijen (chu) (3 september 1940 - 27 juli 1941)

Buitenlandse Zaken
minister: Mr. E.N. van Kleffens (partijloos) (3 september 1940 - 27 juli 1941)

Justitie
minister: Mr. P.S. Gerbrandy (arp) (3 september 1940 - 27 juli 1941)

Binnenlandse Zaken
minister: H. van Boeijen (chu) (3 september 1940 - 27 juli 1941)

Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen
minister: G. Bolkestein (vdb) (3 september 1940 - 27 juli 1941)

Financiën
minister a.i.: Ch.J.I.M. Welter (rksp) (3 september 1940 - 27 juli 1941)

Defensie
minister: A.Q.H. Dijxhoorn (partijloos) (3 september 1940 - 12 juni 1941)
minister a.i.: H. van Boeijen (chu) (12 juni 1941 - 27 juli 1941)

Waterstaat
minister: Ir. J.W. Albarda (sdap) (3 september 1940 - 27 juli 1941)

Handel, Nijverheid en Scheepvaart
minister: Mr. M.P.L. Steenberghe (rksp) (3 september 1940 - 27 juli 1941)

Landbouw en Visserij
minister: Mr.dr. A.A. van Rhijn (chu) (3 september 1940 - 1 mei 1941)
minister a.i.: Mr. M.P.L. Steenberghe (rksp) (1 mei 1941 - 27 juli 1941)

Sociale Zaken
minister: Dr. J. van den Tempel (sdap) (3 september 1940 - 27 juli 1941)

Koloniën
minister: Ch.J.I.M. Welter (rksp) (3 september 1940 - 27 juli 1941)

Samenstelling kabinet-Gerbrandy II

Algemene Zaken
minister a.i.: H. van Boeijen (chu) (27 juli 1941 - 31 mei 1944)
minister: H. van Boeijen (chu) (31 mei 1944 - 23 februari 1945)

Algemene Oorlogsvoering
minister: Mr. P.S. Gerbrandy (arp) (21 mei 1942 - 23 februari 1945)

Buitenlandse Zaken
minister: Mr. E.N. van Kleffens (partijloos) (27 juli 1941 - 23 februari 1945)

Justitie
minister: Mr. P.S. Gerbrandy (arp) (27 juli 1941 - 21 februari 1942)
minister: Mr. J.R.M. van Angeren (rksp) (21 februari 1942 - 11 juli 1944)
minister: Dr. G.J. van Heuven Goedhart (partijloos) (11 juli 1944 - 23 februari 1945)

Binnenlandse Zaken
minister: H. van Boeijen (chu) (27 juli 1941 - 31 mei 1944)
minister: Mr. J.A.W. Burger (sdap) (31 mei 1944 - 27 januari 1945)
minister a.i.: H. van Boeijen (chu) (27 januari 1945 - 23 februari 1945)

Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen
minister: G. Bolkestein (vdb) (27 juli 1941 - 23 februari 1945)

Financiën
minister a.i.: Mr. M.P.L. Steenberghe (rksp) (27 juli 1941 - 17 november 1941)
minister a.i.: Ir. J.W. Albarda (sdap) (17 november 1941 - 9 december 1942)
minister: Ir. J. van den Broek (lib.-partijloos) (9 december 1942 - 23 februari 1945)

Oorlog
minister a.i.: H. van Boeijen (chu) (27 juli 1941 - 15 september 1942)
minister: Jhr.Ir. O.C.A. van Lidth de Jeude (lsp) (15 september 1942 - 23 februari 1945)

Marine
minister: J.Th. Furstner (lib.-partijloos) (27 juli 1941 - 23 februari 1945)

Waterstaat
minister: Ir. J.W. Albarda (sdap) (27 juli 1941 - 23 februari 1945)

Handel, Nijverheid en Landbouw
minister a.i.: Ir. J. van den Broek (lib.-partijloos) (31 mei 1944 - 23 februari 1945)

Handel, Nijverheid en Scheepvaart
minister: Mr. M.P.L. Steenberghe (rksp) (27 juli 1941 - 17 november 1941)
minister a.i.: Dr. J. van den Tempel (sdap) (17 november 1941 - 8 januari 1942)
minister: P.A. Kerstens (rksp) (8 januari 1942 - 31 mei 1944)

Scheepvaart en Visserij
minister: J.M. de Booy (lib.-partijloos) (31 mei 1944 - 23 februari 1945)

Landbouw en Visserij
minister a.i.: Mr. M.P.L. Steenberghe (rksp) (27 juli 1941 - 17 november 1941)
minister a.i.: Dr. J. van den Tempel (sdap) (17 november 1941 - 8 januari 1942)
minister: P.A. Kerstens (rksp) (8 januari 1942 - 31 mei 1944)

Sociale Zaken
minister: Dr. J. van den Tempel (sdap) (27 juli 1941 - 23 februari 1945)

Koloniën
minister: Ch.J.I.M. Welter (rksp) (27 juli 1941 - 17 november 1941)
minister a.i.: Mr. P.S. Gerbrandy (arp) (17 november 1941 - 21 februari 1942)
minister: Mr. P.S. Gerbrandy (arp) (21 februari 1942 - 21 mei 1942)
minister: Dr. H.J. van Mook (partijloos) (21 mei 1942 - 23 februari 1945)

Zonder portefeuille
minister voor Buitenlandse Zaken: Mr. E.F.M.J. baron Michiels van Verduynen (lib.-partijloos) (31 december 1941 - 23 februari 1945)
minister voor Overzeese Gebiedsdelen: Pangeran Adipati Soejono (partijloos) (9 juni 1942 - 5 januari 1943)
minister voor terugkeerbeleid: Mr. J.A.W. Burger (sdap) (11 augustus 1943 - 31 mei 1944)

Mutaties

In mei 1941 wordt minister Van Rhijn benoemd tot buitengewoon lid van de Algemene Rekenkamer. Op het gebied van Landbouw en Visserij zijn in Londen niet veel werkzaamheden, en minister Steenberghe kan de portefeuille erbij nemen.

In juli 1941 treden de katholieke ministers Welter en Steenberghe uit het kabinet, nadat premier Gerbrandy zonder medeweten van zijn collega's in een radiotoespraak de inwoners van Rotterdam heeft gewaarschuwd voor mogelijke geallieerde bombardementen op de havens van Rotterdam. Gerbrandy verwijt de katholieke ministers een defaitistische houding; Welter en Steenberghe vinden dat de premier te eigenmachtig is opgetreden.

Koloniën wordt overgenomen door Gerbrandy. Als hij in mei 1942 minister voor Algemene Oorlogsvoering wordt, neemt de katholieke secretaris-generaal, Van Angeren, het ministerschap van Justitie over van Gerbrandy. De luitenant-Gouverneur-Generaal Van Mook komt in 1942 vanuit Nederlands-Indië via Australië naar Londen, en wordt in mei van dat jaar minister van Koloniën.

Om minister Van Kleffens bij te staan, is in december 1941 de ambassadeur in Londen, Michiels van Verduynen, benoemd tot minister zonder portefeuille.

Steenberghe wordt in januari 1942 als minister van Handel opgevolgd door de uit Nederlands-Indië afkomstige katholiek Kerstens. Op Financiën wordt hij in december 1942 opgevolgd door een ondernemer, ir. Van den Broek.

In juni 1942 wordt een eerste minister van Indische afkomst, Soejono, benoemd. Hij overlijdt echter al in januari 1943.

In september 1942 wordt de liberale oud-minister Van Lidth de Jeude minister van Oorlog. Een tweede ondernemer die toetreedt tot het kabinet is J.M. de Booy. Hij krijgt de nieuwe post Scheepvaart en Visserij.

In augustus 1943 wordt Burger, die als Engelandvaarder uit het bezette Nederland is overgekomen, in het kabinet opgenomen. Eerst is hij minister zonder portefeuille, later wordt hij minister van Binnenlandse Zaken. In beide functies houdt hij zich bezig met het 'terugkeerbeleid': de voorbereiding van het herstel van de democratie en rechtsorde na de bevrijding.

Conflicten over onder meer de toekomstige leiding van de politie en over de naoorlogse voedselvoorziening leiden in mei en juli 1944 tot het aftreden van Kerstens en Van Angeren. In juli 1944 komt een tweede Engelandvaarder, de journalist Van Heuven Goedhart, als minister van Justitie in het kabinet.

data en feiten formatie

datum	wat	wie	tot en met	dagen
28 augustus 1940	benoeming (in)formateur	P.S. Gerbrandy	30 augustus 1940	3
3 september 1940	beëdiging nieuwe bewindslieden	Koningin Wilhelmina	11 juni 1941	282
12 juni 1941	kabinet demissionair		27 juli 1941	46
1 juli 1941	benoeming (in)formateur	P.S. Gerbrandy	26 juli 1941	26
28 juli 1941	ontslagaanvraag ingetrokken	Koningin Wilhelmina	20 januari 1945	1273
21 januari 1945	kabinet demissionair		22 februari 1945	33
23 februari 1945	ontslag verleend	Koningin Wilhelmina




	Bijzonderheden

	Samenstelling kabinet-Gerbrandy I

	Samenstelling kabinet-Gerbrandy II

	Mutaties

	data en feiten formatie



Home Route